MARANGAPHANḒA 


Naho hu uri hu na mvelaphanḓa kha ikonomi, phoḽisi nnzhi dza muvhuso, mbekanyamushumo dza tshitirathedzhi na dziṅwe thuso, u sa lingana ho vhaho hone tshifhingani tsha kale zwi khou bvela phanḓa kha ikonomi ya zwa vhulimi na u thivhela nyaluwo, mveledziso ya ikonomi, u bveledzwa ha mishumo na u fheliswa ha vhushai. Tshiṱalula tshihulwane u ya nga lushaka na mbeu kha u kovhekanya na u swikelela lupfumo, mbuelo kana muholo, zwikili kana vhukoni na u tholiwa tshi khou bvela phanḓa. Ngauralo, kushumele kwa sekithara yashu ku khou bvela phanḓa na u vha fhasi ha kwo lavhelelwaho. 


Ndivho ya kubugwana kwa NAMC ndi u ḓivhadza vhashelamulenzhe vhoṱhe nga kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho kha u khwaṱhisedza uri sekithara yo ḓiimisela, i na vhukoni nahone yo khwiniswa kana u shandukiswa. U ṱuṱuwedza vhudavhidzani, ro netshedza thebulu dzi re na zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa madzangano o fhambanaho a zwa vhulimi na zwiimiswa zwa muvhuso. 



Muofisiri Muhulwane 
Khoro ya u Maketa zwa Vhulimi ya Lushaka 



ZWI RE NGOMU 

1.   Milayo ya vhuḓifari kha Bindu ?a NAMC 
1.1   Ndivho 
1.2   Mbonelaphanḓa 
1.3   Ndeme 
1.4   Maanḓa o vhewaho nga Mulayo 
1.5   Mutevhe wa Miraḓo ya Khoro 

2.    ṱhalutshedzo nga vhuḓalo ya mbekanyamushumo dza NAMC 
2.1    U Maketa na Mbambadzo 
2.1.1 Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya u Maketa 
2.1.2 Ngeletshedzo kha u Maketa na Mbambadzo 

2.2    Mveledziso ya Bindu 
2.2.1 U bveledziswa ha dathabeisi ya munetshedzi 
2.2.2 U isa phanḓa kana u phuromothwa ha zwirumelwa nnḓa 
2.2.3 Tshikwama tsha Thuso ya Thekhnikhala ya Bindu ?a zwa vhulimi 


       2.3   Maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo 
2.3.1 Vhuḓiṅwalisi na NAMC- DAG 

2.4    ṱhoḓisiso ya ikonomi 
2.4.1  ṱhoḓisiso dza Komiti ya Khethekanyo ya Vhusumbe 

2.4.2  Tshikwama tsha ṱhoḓisiso ya zwa ikonomi 

3.      Mutevhe wa Dzithebulu 

Table 1- Zwidodombedzwa zwa madzangano a ndeme kha vhulimi 
Table 2- Madzina na nomboro dza vhukwamani dza miraḓo ya Khoro ya NAMC 
Table 3- Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa ?hirasithi dza zwibveledzwa kha vhulimi 
Table 4- Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa khamphani dza khethekanyo ya 21 dza zwibveledzwa zwa vhulimi 
Table 5- Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa foramu dza indas?iri ya zwa vhulimi 
Table 6- Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa madzangano a vhabveledzi na madzangano 
Table 7- Zwidodombedzwa zwa ṱhoho dza mihasho ya zwa vhulimi 


1.	MILAYO YA VHUḒIFARI KHA BINDU ?A NAMC 

1.1	Ndivho 
U eletshedza Minis?a wa zwa Vhulimi na zwigwada zwi kwameaho thwii nga ha zwoṱhe zwi kwamaho u maketa ha zwa vhulimi na indas?iri ya zwiḽiwa, hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vhashumisani navho. 

1.2	Mbonelaphan?a 
U vha mueletshedzi a re na vhukoni kha Minis?a, DoA na Indas?iri kha u maketa zwibveledzwa zwa vhulimi. 

1.3	Dzindeme 
* U vha na vhuḓifhinduleli 
* U fulufhedzea 
* U dzhiela nṱha kushumele kwa muthu 
* U dzhiela nṱha ṱhonifho ya muthu na u fariwa nga nḓila i fanaho. 
* U shumisana na zwigwada zwi kwameaho thwii 

1.4	Maan?a o newaho nga Mulayo 
NAMC yo thomiwa u ya nga khethekanyo 3 na 4 dza Mulayo wa u Maketa Zwibveledzwa zwa Vhulimi (MAPA, wa vhu 47 wa 1996 sa zwe wa khwinisiswa zwone nga Mulayo wa vhu 59 wa 1997 na Mulayo wa vhu 52 wa 2001. Maanḓa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayo a nga nḓila i tevhelaho: 
NAMC, musi yo humbelwa nga Minis?a kana nga lufuno lwayo i ?o ṱoḓisisa tshiimiswa, u bvela phanḓa, u khwiniswa kana u fheliswa ha maga o vhewaho nga mulayo na maṅwe maga a ndaulo ane a kwama u maketwa ha zwibveledzwa zwa vhulimi, u ḓola u tea, u tea kana vhukoni ha maga na, arali zwo tea, u themendela tshiṅwe tshiimiswa, u bvela phanḓa, u khwinisa kana u fheliswa ha ḽiga  ?o vhewaho nga mulayo kana ḽiga ?a ndaulo na u vhiga kha khathihi na u eletshedza  Minis?a nga nḓila yo teaho?. 


1.5	MIRA?O YA KHORO 
Khoro ya NAMC yo vhumbiwa nga miraḓo ya tshifhinganyana ya 10.  Miraḓo ya zwino yo nangiwa nga ?a 1 Ṱhafamuhwe 2005 nahone tshifhinga tshavho tshi fhela mafheloni a Ṱhafamuhwe 2007.  Miraḓo ya zwino ndi: 
* Vho - M Karaan (Mudzulatshidulo) 
* Vho -  D Ndaba (Mufarisa Mudzulatshidulo) 
* Vho - A Jeftha 
* Vho - C Maku 
* Vho -  F Lawrence 
* Vho - GP Dall 
* Vho - Phurofesa  J Kirsten 
* Vho - L Keyter 
* Vho - SE Moolman 
* Vho - Z Duze 

* Vho - TR Ramabulana (CEO) 


2. ṰHALUTSHEDZO NGA VHUḒALO YA MBEKANYAMUSHUMO DZA NAMC 

NAMC i ita mishumo nga kha mbekanyamushumo dza thekhinikhala nna na mbekanyamushumo nthihi ya u tikedza ya u khethekanya mishumo.  Idzi mbekanyamushumo dzo nweledzwa na u netshedzwa afho fhasi: 
2.1 U maketa & Mbambadzo 
 Manweledzo: 
Masia a mushumo a ndeme a iyi yuniti ndi Zwikimu zwa Makete/AgriBee, Mbambadzo na u pikisana hadzo. Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya Makete ndi mushumo wa ndeme wo sumbedzwaho nga NAMC une wa ṱuṱuwedza u katela vhorabulasi vhaswa kha sekithara ya zwa vhulimi ya zwa mbambadzo kana mabindu nga u ṱuṱuwedza  u dzhiwa ha zwibveledzwa kha vhorabulasi vha vharema zwi tshi iswa kha makete. Indas?iri dza nama tswuku na dzisitirasi dzo sumbedzwa sa Indas?iri dza ndeme dza aya maitele kana vhuthomi nga tshifhinga tshipfufhi. Khethekanyo i dovha hafhu ya vha na vhuḓifhinduleli ha u eletshedza khoro nga ha mithelo na zwine zwa tshimbilelana na zwa mbambadzo na u ita ṱhoḓisiso dzo teaho kha iḽi sia. Tsha u fhedza, khethekanyo ya zwa U Maketa na mbambadzo i ?o ita mushumo wa ndeme wa u tshimbidza ṱhoḓisiso na nyambedzano malugana na ṱhoḓea kha sekithara ya zwa vhulimi nga maanḓa kha sia ?a zwa u maketa zwa vhulimi. 

2.1.1	Zwikimu zwa u Maketa 
Zwa zwino NAMC i khou bveledza mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza Mveledziso ya makete dzine ndivho yadzo ya vha u vhuedza ikonomi ya vhuvhili ya zwa vhulimi. Ndivho khulwane ya Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya makete ndi u netshedza zwiṱuṱuwedzi kha makete u renga kha vhabveledzi vhane vha kha ?i vha vhaswa. Ndivho yavho ndi u bveledza na u shumisa zwikimu zwi si ho fhasi ha zwiraru nga ṅwaha. Izwi zwi vhonala sa mushumo wa ndeme wa u tikedza Tshitirathedzhi tsha Khethekanyo ya Mveledziso ya u Maketa na Mbambadzo ya zwa Vhulimi ya u thoma pulani dza Nyito dza Thundu nga Ṱhafamuhwe 2006. Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya u Maketa i ?o ita uri hu vhe na u katelwa ha vhorabulasi vha vharema kha Pulani dza Nyito dza Zwibveledzwa. 

Maga a tevhelaho a u nanga a Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya Makete o sumbedzwa: 
* Mbekanyamushumo dza mveledziso ya Makete kha indas?iri dzine dza vha na mithelo/zwikwama zwa ?hirasithi; 
* Indas?iri dza sialala dzine dza vha na vhorabulasi vhanzhi vhane vha shela mulenzhe; 
* Indas?iri dzine khadzo ha vha na khonadzeo dza u shandukiswa kana u khwiniswa; 
* Makete u ḓivheaho wo ḓiimiselaho u wana kana u renga kha vhorabulasi vha vharema; 
* U vha hone ha lupfumo lwa tshenzhemo ya indas?iri ine vhathu vha nga guda khayo; 
* Mvelelo dza mveledziso. 

2.1.2	Ngeletshedzo kha zwa u Maketa na Mbambadzo 
Phoḽisi ya mithelo zwi amba u kombetshedzwa kana u fheliswa ha muthelo kha mbambadzo ya dzitshaka hu tshi itelwa u swikelela ndivho dza mveledziso ya muvhuso. Iṅwe ya ndivho khulwane dza phoḽisi ya mithelo ndi u tsireledza indas?iri dzapo, u khwinisa tshiimo tsha mbadelo na u shandukiswa ha mithelo kha zwiṱunḓwa zwine zwa pikisana na thundu dzi fanaho na dzenedzo dza hayani kana dzapo. Ndivho ya NAMC kha Khethekanyo ya u Maketa & Mbambadzo hu ?o vha u vhumba vhushaka ha u shumisana ha tsinisa na ITAC na u shela mulenzhe nga nḓila yo teaho kha nyambedzano dza nga ha phoḽisi ya mithelo ya dza vhulimi.  Tshithu tsha ndeme hu ?o vha u bveledza vhukoni ha nga ngomu vhune ra ?o vhu swikelela nga u thola vhoraikonomi vha zwa mbambadzo nga itshi tshifhinga tsha u vhiga. 

2.2.	Mveledziso ya bindu 
 Manweledzo: 
Ndivho ya iyi khethekanyo ndi u bveledza na u rekhoda, nga u shumisa dzitsumbo, kushumele kwa thikhedzo ya vhorabulasi. Khethekanyo i ?o bveledza na u lingedza mimodele kana dzitsumbo dzine dza ?o ṱuṱuwedza vhuṱumani ha mabindu. Izwi zwi ?o ita uri Mabindu e kale a vha o thudzelwa kule a katelwe kha ikonomi ya vhuvhili kha sekithara ya zwa vhulimi ya vhubindudzi (ikonomi). Khethekanyo i ?o ṱanganyisa vhashumisani vho teaho vha zwa mabindu na vhanetshedzi vha: 

* Dzikontiraka na dzithendara 
* Vhushumisani kha Mbambadzo na u maketa 
* Vhugudisi 
* Ndeme ya vhubindudzi 
* Thandela dzo ?anganelwaho/Mabindu o ṱanganelwaho 

Miṅwe ya mimodele ya ndeme ine khethekanyo ya ?o bveledza, u shumisa na u ṅwala dzitsumbo nga hayo ndi: 

* Vhuṱumani ha bindu sa modele wa u nea maanḓa 
* Vhushumisani/mabindu a zwa vhulimi sa ṱhuṱhuwedzo khulwane 
* U netshedzwa ha AgriBEE i takalelwaho nga kha zwibveledzwa zwine zwa thelelwa 
* U engedzea ha vhushelamulenzhe ha Mabindu e kale a vha o thudzelwa kule kha mimakete yoṱhe ya u bveledza miroho na mitshelo 

?hodea dzo teaho 

* Mabindu e a vha o kandeledzwa kale 
* Muholo wa nṱhesa wa ṅwaha wa R100 milioni 
* U thola vhashumi vhane vha si fhire 100 
* Mabindu ane a tea u bveledzela mimakete 
* Ramabindu u tea u ḓiimisela na u kona u dzhena kha zwa u kovhekana mbadelo kana mitengo zwa tshumelo i ṱoḓeaho kha phesenthe ine ya ?o tiwa nga NAMC. 

Tshikwama tsha Thuso ya Thekhnikhala ya Bindu ?a zwa Vhulimi (Agribusiness Technical Assistance Fund (ATAF) 

Ndivho ya NAMC ndi u vhumba tshikwama tshine ndivho yatsho ha vha u thusa vhoramabindu kha dathabeisi yayo ya vhanetshedzi u khwinisa tswikelelo kha mimakete u itela u alusa khathihi na u khwaṱhisedza mabindu avho. Iyi thuso i livhiswa nga maanḓa kha zwithu zwi no nga sa vhugudisi, mveledziso ya pulani ya bindu, mbekanyamushumo dza ṱhanziela dza vhuimo ha nṱha, vhueletshedzi, nz.  Iyi thuso i ?o netshedzwa nga kha vhanetshedzi vha tshumelo vho akhiredithiwaho. Hu ?o bveledzwa phoḽisi yo dodombedzwaho ya tshumiso na ndangulo zwa tshikwama. 

Ndivho dza izwi ndi: 
* U engedzedza tswikelelo ya mabindu a zwa vhulimi kha mimakete i fulufhedzeaho nahone ine ya bveledza tshelede nnzhi. 
* U fhaḓa vhukoni ha vhorabulasi vhane vha ?o vhuelwa kha thandela u bva kha thandela dza vhuṱumani ha makete. 
* U netshedza vhugudisi kha vhorabulasi vhane vha ?o katelwa kha dathabeisi 

ATAF i khou kundelwa u shavhedza (tshikolodo kana ndinganyiso) kana u renga ndaka dzifhio kana dzifhio. Izwi zwi katela zwiendisi, zwishumiswa na zwifhaṱo. ATAF a i nga ?o shumiswa sa khadzimiso kana tshikwama tsha vhubindudzi nga nḓila ifhio kana ifhio. Tshikwama tsha AgriBEE tsha DoA tshine tsha ?o thomiwa hu si kale tshi ?o shavhedza thengiselano dzo teaho dzo bveledzwaho nga tshumiso ya ATAF. 


(APPLICATION OF ATAF): KHUMBELO YA ATAF 

(Phase 1 ) ḽiga ?a 1: Vhuṅwalisi ha HED 
(Phase 2) ḽiga ?a 2: U rumela khumbelo ya tshiofisi kha HED 
(Phase 3) ḽiga ?a 3: Fomo ya Thendelo 
(Phase 4) ḽiga ?a 4: Thendelo/Khanelo 
(Phase 5)?iga ?a 5: Fomo ya kon?iraka/Thendelano 
(Phase 6)?iga ?a 6: Mbadelo ya ATAF 
2.2.1	Mveledziso ya Dathabeisi ya Vhanetshedzi 
U bveledzisa dathabeisi ya mabindu e kale a vha o thudzelwa kule Afrika Tshipembe. 

Dathabeisi i ?o vha na mafhungo a tevhelaho: 
* Mafhungo a malugana na tshivhalo tsha vhorabulasi 
* Modele kana Tsumbo ya Vhune ha Bindu 
* Mafhungo a u bveledzisa 
* Mafhungo a zwa Vhashumi 
* Tshomedzo 
* Mveledziso ya mashangohaya 

Ndivho ya izwi ndi : 
* U kwakwanya kana u ṱumanya vhane vha vha kha dathabeisi na mimakete yo teaho. 
* U ṱuṱuwedza uri DoA i netshedze thikhedzo yo teaho kha vhorabulasi vhane vha vha kha dathabeisi 

2.2.2	U isa phanḓa kana u phuromotha vhurumelann?a. 
Tshisumbi tsha ndeme kha Khethekanyo ya Mveledziso ya Mabindu ndi u dzudzanya uri vhoramabindu vhane vha kha dathabeisi ya vhanetshedzi vha dalele ṱano ?a mbambadzo luthihi uri vha kone u vha na tshenzhemo. Madalo eneo a ?o shumiswa u thusa vhoramabindu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule vhane vha vha kha dathabeisi ya vhanetshedzi nahone vho sumbedza u vha vho ḓiimisela kha mimakete ya Afrika Tshipembe u wana mimakete ya zwirumelwa nnḓa ine ya bveledza tshelede nnzhi. 

2.2.3 Vhuṱumani ha mabindu 

Khethekanyo ya ED nga vhudavhidzani hayo i ?o ṱuṱuwedza vhuṱumani ha vharengi na vhanetshedzi. Ndivho ya iyi mbekanyamushumo ndi u engedzedza tswikelelo ya makete nga vhoramabindu vhane vha vha kha dathabeisi nga u dzhena kha bindu ?a vharengi vhahulwane vha zwibveledzwa zwa vhulimi Afrika Tshipembe. 

Nga u angaredza hu ?o shumiswa nḓila dzi tevhelaho: 

Vhuṱumani ha vhanetshedzi vhu thoma nga zwine bindu ?a zwa vhulimi ?a bveledza zwone kana zwine ?a kona u zwi bveledza. Khethekanyo ya ED i ?o shumisa ATAF hune zwa vha zwo tea u ṱuṱuwedza vhuṱumani kha zwoṱhe zwa vhunetshedzi. 

Vhuṱumani ha ṱhoḓea vhu thoma nga zwine makete wa zwi ?o?a. Mabindu mahulwane a zwa  vhulimi a ?o?a uri vhabveledzi vhaṱuku vha vhe vhone vhanetshedzi vha zwibveledzwa u itela u swikelela zwine zwa ṱoḓea kha vhabveledzi kana konṱiraka dza vhanetshedzi na vhaphurosesi na vharengisi. Khethekanyo ya ED i ?o shumisa ATAF u tikedza ayo mabindu a vhulimi ane a ?o kona u shumisa vhuṱumani ho bveledzwaho. 

2.3.	Maga ane a tea u tevhedzelwa a Mulayo??????????? 
Manweledzo: 
Iyi Khethekanyo i shumana na zwinzhi zwine zwa tshimbilelana na maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo. Mulayo wa u Maketa Zwibveledzwa zwa Vhulimi, wa 1996, u netshedza maga maṱanu ane a tea u tevhedzelwa a mulayo, ane a vha mithelo ya zwa mulayo, dzirekhodo na dzimbuelo, vhuḓiṅwalisi, ndaulo ya u rumelwa nnḓa ha zwibveledzwa zwa vhulimi na u bveledza zwikwama. Zwa zwino hu na indas?iri dza fumi dzine dza shumisa mithelo ya zwa mulayo, hone indas?iri dza 14 dzi tshi shumisa dzirekhodo & dzimbuelo na vhuṅwalisi. 

Mishumo mihulwane ya iyi Khethekanyo ndi: 
* U ṱoḓisisa nga ha khumbelo ntswa dza u bveledzwa ha maga ane a tea u bveledzwa a mulayo na u ita themendelo kha Minis?a malugana na maga a mulayo ane a tea u tevhedzelwa o kumedzwaho. 
* U ambedzana na zwigwada zwo kwameaho malugana na u ta levele kana vhuimo ha thikhedzo ya maga a mulayo o kumedzwaho. 
* U khwaṱhisedza uri indas?iri dzo teaho dzi tevhedzela milayo ya u ṱanganedzwa ha maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo. 
* U bveledza phoḽisi ine ya tshimbilelana na maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo. 

2.3.1	U ḓiṅwalisa na NAMC sa Tshigwada tshi Kwameaho Thwii. 
U ya nga khethekanyo ya 20 ya MAPA, NAMC i tea u ṱhogomela na u vhona uri redzhisitirara ya zwigwada i tshimbila na tshifhinga ṅwaha muṅwe na muṅwe, zwine zwa kwamiwa kana zwine zwa ?o kwamiwa nga Mulayo thwii. Izwi zwigwada hu nga vha zwigwada zwa vhabveledzi, vhaphurosesi, vhashumi, vhamaketi na vhashumisi vha tshibveledzwa tshenetsho. Vhuḓiṅwalisi ho tea u itela zwi tevhelaho: 

* Zwigwada zwo ṅwaliswaho zwi a kwamiwa malugana na mihumbulo musi u dzhenelela ha muvhuso kha makete kana kha zwa u rengisa hu tshi dzhielwa nṱha; na 
* Vhudavhidzani havhuḓi vhukati ha NAMC  na zwigwada zwine zwa kwamea thwii. 

2.4.	?ho?isiso ya Ikonomi 
Manweledzo: 
Ndivho ya NAMC ndi u bveledza na u ṱhogomela dzangano ?a ṱhoḓisiso ?a u maketa zwa vhulimi ?a u thoma. NAMC i ?o netshedza matshudeni kana vhagudi vha zwa vhulimi kha Yunivesithi dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ndambedzo. Nga kha ?ho?isio na masia o sedzeswaho ane a tea u swikelelwa o sumbedzwaho kha iyi khethekanyo, NAMC i ?o sedzesa nga maanḓa kha thero dzi tevhelaho dza ṱhoḓisiso: 
o Tshelede yo shumiswaho kha zwa vhulimi na mitengo ya zwiḽiwa 
o Tswikelelo kha makete wa zwa vhulimi 
o Indas?iri ya zwa vhulimi 
o U pikisana kha zwa bindu 
o Mavhengele a vhanetshedzi 
o Zwiimiswa zwa mulayo 
o Vhutshilo ha mahayani 

2.4.1. ṱhoḓisiso dza Komiti dza Khethekanyo ya Vhusumbe 
NAMC i ?o shumisa mbetshelwa i re kha khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa u Maketa u ita ṱhoḓisiso dza komiti ya khethekanyo ya 7. Iṅwe ya mbuelo dza Komiti ya Khethekanyo ya 7 ndi uri kha Komiti yeneyo, vhaimeleli vha zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho thwii kha ndeme vha nga fara nyambedzano nga ha zwithu zwo teaho nga murahu vha ṅwala muvhigo wa u eletshedza na dzithemendelo vha rumela kha Khoro. Nga murahu ha musi vho ambedzana nga hayo, Khoro i nga i rumela kha Minis?a. 

NAMC i ?o sedzulusa na u monithara u shumiswa ha themendelo dzoṱhe u bva kha mivhigo ya komiti ya Khethekanyo ya 7 yo fhiraho. Ho bveledzwa ḽiṅwalo ?i re na dzithemendelo dzoṱhe dza tshifhinga tsho fhiraho. 

2.4.2	Tshikwama tsha ṱhoḓisiso ya zwa ikonomi 
NAMC i ?o vhumba Tshikwama tsha ṱhoḓisiso tsha R3,4 milion ine tshipiḓa tshayo tsha ?o shumiswa kha zwikwama zwa miholo nga ṅwaha wa 2005/06 wa zwa masheleni, mugaganyagwama wa 2005/07 na ndambedzo u bva kha madzangano a ṱhoḓisiso a dzitshaka. Nga kha itshi tshikwama, NAMC i ?o humbela yunivesithi dzoṱhe na zwiṅwe Zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwine zwa kwamea kha ṱhoḓisiso ya mveledziso ya u maketa u rumela makumedzwa malugana na u ita ṱhoḓisiso. 

Mvelelo dza ṱhoḓisiso dzi ?o shumiswa u: 
* ?u?ula nyambedzano kha sekithara 
* Eletshedza Minis?a, DoA na Indas?iri u bveledza mvelele ya tshumisano vhukati ha vhaṱoḓisisi vha Afrika Tshipembe 

Sa tshitirathedzhi tsha u kuvhanganya tshikwama tsha u ḓadzisa, NAMC i ?o shumisa R3,5 milioni u itela u ṱuṱuwedza zwiimiswa zwi no nga sa ?hirasithi dza Indas?iri, Dziforamu, Mazhendedzi a Ndambedzo u kuvhanganya tshiṅwe tshikwama tsha ndambedzo. 

DZIBASARI:  Tshipiḓa tsha Tshikwama tsha ṱhoḓisiso ya Ikonomi tshi ?o shumiswa kha u fhaḓa vhukoni ha matshudeni a zwa vhulimi nga vhugudisi kha Yunivesithi dzo fhambanaho dza Afrika Tshipembe. Tshikwama tshi ?o netshedza matshudeni dzibasari vhane vha khou guda M.Sc na PhD kha Agriculatural Economics. Vhagudi kana matshudeni hu ?o lavhelelwa uri vha ite thesisi nga ha ṱhoho dzine dza ?o kwama zwo sumbedzwaho kha thero dza ṱhoḓisiso. Ndivho hu ?o vha u bveledza tshigwada tsha vhathu vha re na ndalukanyo vhane vha ?o shuma kha NAMC na vhashumisani navho kha mishumo yo fhambanaho. 





THEBULU 1: ZWIDODOMBEDZWA ZWA MADZANGANO A NDEME KHA ZWA VHULIMI 
Minister of Agriculture and Land Affairs (Minista wa zwa Vhulimi na zwa Mavu) 
Private Bag x 250 
Pretoria, 0001 
Luṱingo: (012) 319 6075 
Fekisi: (12) 321 8558 
Webusaithi: www.nda.agric.za
Phuresidennde (The President) 
Khoro ya ṱhoḓisiso ya zwa Vhulimi (Agricultural Research Council) 
P. O. Box 8783 
Pretoria 0001 
Luṱingo: (012) 427 9700 
Fekisi: (012) 342 3948 
Webusaithi: www.arc.agric.za
Mulangi ? Dzhenerala (Director- General) 
Muhasho wa Vhulimi (Department of Agriculture) 
Private Bag x 250 
Pretoria 0001 
Luṱingo: (012) 319 6000/7219 
Fekisi: (012) 319 6452 
Webusaithi: www.agric.za 
Muofisiri Muhulwane 
Land Bank 
Private Bag x 375 
Pretoria, 0001 
Luṱingo: (012) 312 3600 
Fekisi: (012) 328 4056 
Emeili: mfandeso@landbank.co.za 
Webusaithi: www.landbank.co.za
Mulangi - Dzhenerala 
Muhasho wa zwa Mavu 
Private Bag x 833 
Pretoria 0001 
Luṱingo: (012) 312 8191 
Fekisi: (012) 323 6072 
Emeili: pgmayende@dla.gov.za 
Webusaithi: www.land.pwv.gov.za
Mulangi Nyangaredzi 
South African Grain Information Services 
Private Bag x 669 
Pretoria, 0001 
Luṱingo: (012) 325 2133 
Fekisi: (012) 321 7864 
Emeili: annaenslin@lantic.net 
Webusaithi: www.sagis.org.za
Mudzulatshidulo 
Khoro ya u Maketa ya zwa Vhulimi ya Lushaka 
Private Bag x 935 
Pretoria, 0001 
Luṱingo: (012) 341 1115 
Fekisi: (012) 341 1811/9 
Emeili: mohammed@namc.co.za 
Webusaithi: www.namc.co.za
Mulangi - Muhulwane 
Private Bag x 1508 
Pretoria, 0001 
Luṱingo: (012) 322 6980 
Fekisi: (012) 320 0557 
Emeili: jack@agriinfo.co.za 
Webusaithi: www.agriinfo.co.za
Muofisiri Muhulwane 
Onderstepoort Biological Products 
Private Bag x 07 
Onderstepoort, 0001 
Luṱingo: (012) 522 1511 
Fekisi: (012) 522 1591 
Emeili: Linda@obpvaccines.co.za 
Webusaithi: www.abpvaccines.co.za
Phuresidennde (The President) 
National African Farmers Union (NAFU) 
P. O. Box 9624 
Centurion, 0046 
Luṱingo: (012) 672 9308 
Fekisi: (012) 665 0601
Mulangi Muhulwane 
Agribusiness Chamber 
P. O. Box 1508 
Pretoria 0001 
Luṱingo: (012) 322 7181 
Fekisi: (012) 320 0787 
Emeili: lbk@agriinfo.co.za 

Muofisiri Muhulwane 
PPECB 
P. O. Box 15289 
Panorama 
7506 
Luṱingo:  (021) 930 1134 
Fekisi: (021) 936 7217 
Emeili: neelsh@ppecb.com
 




THEBULU 2: MADZINA NA ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA MIRAḒO YA NAMC 
MURA?O
MISHUMO (AREAS REPONSIBILITY)
LU?INGO & FEKISI
Vho - M. Karaan 
 Nama tswuku, Mafhungo a zwa vhashumisi, Mutengo wa zwiḽiwa, Phoḽisi ya Mitengo na Mbambadzo, maluvha. Luseni, Zwibveledzwa zwa mafhi, Dzikhanakhana na zwidohodohwane 
Luṱingo: (021) 808 4759 
Fekisi: (021) 808 4670
Vho - D. Ndaba
Mitshelo i re na maḓi manzhi, Phukha dza ḓaka, Vhukuse ha mbudzi dza Angora, Wulu, Mitshelo na miroho midala, Mitshelo ya sabuthirophikhi
Lu?ingo: (012) 314 1115 
Fekisi: (012) 341 1911
Vho - A. Jeftha
Mitshelo i re na maḓi manzhi, Mitshelo yo omiswaho, zwiḽiwa zwa dzithinini, Goroi, Waini
Lu?ingo: (023) 354 8959 
Fekisi: (023) 354 8965
Vho - G P Dall
Mitshelo yo omiswaho, Zwiḽiwa zwa dzithinini, Fola, Tie na Kofi, Maluvha, Mitshelo ya swiri
Lu?ingo: (028) 840 1735/3 
Fekisi: (028) 840 2373 
082 784 4326
Vho - F. Lawrence
Mitshelo na miroho, Luseni, Zwibveledzwa zwa mafhi, Swigiri, Mitshelo ya sabuthirophikhi
Tel: (053) 298 1130 
Fekisi: (053) 298 2653 
082 568 4615
Vho - Phurofesa. J. Kirsten
?ho?isiso, Mutengo wa zwiḽiwa, Phoḽisi ya Mitengo na Mbambadzo, Muḓali, 
Luṱingo: (012) 420 3248 
Fekisi: (012) 420 3247 
Sele: 082 372 3131
Vho -  L. Keyter
Fola, Tie na Kofi, Zwiḽiwa zwa maḓini, Mitshelo ya swiri, Waini
Lu?ingo: (021) 808 5422 
Fekisi: (021) 808 5412 
084 501 5097
Vho - L Moolman
Goroi, Mavhele, Mbeu dza oli kana dza mapfura a u bika, Mafhungo a zwa vhashumisi, Muḓali, Luvhele, 
Lu?ingo /Fekisi: (012) 460 3002 
082 963 7676
Vho - C. Maku
Vhukuse ha mbudzi, Wulu, Mitshelo na miroho midala, Manonihaya, Swigiri
Lu?ingo: (040) 602 2074 
Fekisi: (040) 602 2241
Vho - Z. Duze
Nama tswuku, Phukha dza ḓaka, Mavhele, Mbeu dza oli kana mapfura a u bika, Luvhele, Manonihaya
Lu?ingo: (011) 312 1724 
Fekisi: (011) 315 3859 
083 300 2203
 

THEBULU 3: ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA DZITHIRASITHI DZA ZWIBVELEDZWA KHA VHULIMI 
DZINA
ZWIBVELEDZWA
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI
LU?INGO
FEKISI
Citrus Industry Trust
Mitshelo ya swiri
Vho - Elsa Taylor 
P. O. Box 359 
Groenkloof 
0027
(012) 667 3113 
083 252 1904
(012) 667 3128
Deciduous Fruit Producers Trust
Mitshelo i re na maḓi manzhi
Vho - Anton Rabe 
P. O. Box 163 
Paarl 
7620
(021) 870 2900
(021) 871 1305
Dry Bean Trust
Nawa dzo omaho
Vho - Jerry van Vuuren 
Private Bag x 135 
Pretoria 
0001
(012) 323 1696
(012) 325 6102
Lucerne Research and Development Trust
Mbeu ya luseni
Vho - D Engelbrecht 
P. O. Box 185 
Oudtshoorn 
6620
(044) 272 8991
(044) 329 2838
Maize Trust
Mavhele
Vho - Leon du Plessis 
P.O. Box 12203 
Queenswood 
0121
(012) 333 3634
(012) 3333634
Meat Industry Trust
Nama
Vho - Moira Mokoena 
P.O. Box 4305, Halfway House 1685
(011) 318 3343
(011) 805 3191
Mohair Trust
Vhukuse ha mbudzi (dza Angora)
Vho - D Saayman 
North End 
Port Elizabeth 
6056
(041) 487 1386
(041) 487 1336
Oil and Protein Seeds Development Trust
Mbeu dza mapfura a u bika
Vho - Gerhard Keun 
P. O. Box 5562 
Rivonia 
2128
(011) 234 3400
(011) 234 3402
Potato Industry Development Trust
ma?abula
Vho - Dokotela Ben Pieterse 
6 De Haviland Crescent Persequor Technopark Pretoria
(012) 349 1906
(012) 349 1264
Sorghum Trust
Luvhele
Vho - Nico Fouche 
P. O. Box 14826 
Sinoville 
0129
(012) 804 4800
(012) 845 1264
Winter Cereal Trust
Thoro dza Vhuria (Winter Cereals)
Vho - Awie Coetzee 
P. O. Box 7408 
Centurion 
0046
(012) 663 1660
(012) 663 3109
Wine Industry Trust
Waini
Vho -  Marthinus Sanderson 
Private Bag x 5034 
Stellenbosch 
7599
(021) 809 3047
(021) 889 5900
Wool Trust
Wulu
Vho - Dirk Pieterse 
P. O. Box2500 
Noodeinde, Port Elizabeth 6056
(041) 484 4307
(041) 484 4309
 





TABLE 4: ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA KHAMPHANI DZA KHETHEKANYO 21 DZA ZWIBVELEDZWA ZWA VHULIMI 
DZINA
ZWIBVELEDZWA
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI
LU?INGO
FEKISI
Aquaculture Ass. Of SA (AASA)
Indas?iri ya zwiḽiwa zwa ma?ini
Vho - Danie Brink
(021) 808 5838
(021) 808 5833
Cape Wool SA
Wulu 

Vho - Andre Strydom 
P. O. Box 2191 
North End 
Port Elizabeth 
6056
(041) 484 6792
(041) 484 4301
Cotton SA
Mu?ali
Vho - Hennie Bruwer 
P. O. Box 912232 
Silverton 
0127
(012) 804 1462
(012) 804 8616
Mohair SA
Vhukuse ha mbudzi dza Angora
Vho - Frans Loots 
P. O. Box 2243 
Sydenham, PE, 6056
(041) 484 1386
(041) 484 1336
Milk SA 
Mafhi na zwibveledzwa zwa mafhi
Vho - Nico Fouche 
P. O. Box 1848 
Silverton 
0127
(012) 804 2051
(012) 804 7174
SAGIS
Mavhele, Luvhele, Thoro dza vhuria, Mbeu dza mapfura a u bika
Vho - Anna Enslin 
P. O. Box 2267 Montanapark 
0159 

(012 523 1400
(012) 523 1401
SA Grain Laboratory
Goroi, dzioutsu/dzifuru Mavhele, Luvhele na dziṅwe thoro
Vho - Corlia Buitendag
(044) 272 8991
(044) 329 2838
SA Meat Industry Company (SAMIC)
Nama tswuku
Vho - M Booysen 
P. O. Box 36802 
Menlopark 
0102
(012) 361 4545
(012) 361 6004





 











THEBULU 5: ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA FORAMU DZA INDAS?IRI 
DZINA
ZWIBVELEDZWA
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI
LU?INGO
FEKISI
Fresh Produce Exporters Forum 
Mitshelo ya Swiri na  i re na maḓi manzhi
Vho -  Stuart Symmington 
P. O. Box 190 Newlands 
7725
(021) 674 3202
(021) 674 6280
Meat Forum
Nama
Vho - Dokotela Daan Opperman 
P. O. Box 980 Pretoria 
0001
(012) 348 5111
(012) 348 1379
SA Groundnut 
SA Soya Bean 
SA Sunflower Forums
N?uhu 
Nawa dza soya 
Mulivhaḓuvha (Sunflower)
Vho - Gerhard Keun 
P. O. Box 5562 
Rivonia 
2128
(011) 234 3400
(011) 234 3402
Sorghum Forum
Luvhele
Vho - Nico Fouche 
P.O. Box 14826 
Sinoville 
0129
(012) 804 4800
(012) 845 1264
Wheat Forum
Goroi
Vho - Leon du Plessis 
P.O. Box 12203 Queenswood 0121
(012) 333 3634
(012) 333 3634
Wool Forum
Wulu
Vho - Paul Buys 
P. O. Box 2191 
Port Elizabeth 
6056 
(041) 484 4301
(041) 484 6792
Cotton SA
Mu?ali
Vho - Hennie Bruwer 
P. O. Box 912232 
Silverton 0127
(012) 804 1462
(012) 804 8616
Lucerne Seed Industry Forum
Mbeu ya Luseni
Vho - D Engelbrecht 
P.O. Box 185 
Oudtshoorn 
6620
(044) 272 8991
(044) 329 2838
SA Wine Industry Information and System
Waini
Vho - Yvette van der Merwe 
P. O. Box 238 
Paarl 
7620
(021) 807 5705
(021) 871 1360
SA Milk Federation
Mafhi
Vho - Johan Theron 
P. O. Box 72300 
Lynwood Ridge 0040
(012) 348 5345
(012) 348 6284
Fresh Produce Forum
Mitshelo na miroho midala
Vh ? Dokotela B J Pieterse 
P. O. Box 86482 
City Deep 
2049
(011) 613 6251
(012) 321 1354
Potato Industry Forum
Ma?abula
Vho ? Dokotela E Brock 
6 De Haviland Crescent Persequor technopark, Pretoria
(012) 349 1906 
(012) 349 1264 
 






THEBULU 6: ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA MADZANGANO A VHABVELEDZI NA MADZANGANO 
DZANGANO
MUTHU ANE A NGA KWAMIWA
A?IRESI
LU?INGO
FEKISI
SA Ostrich Business Chamber 
Vho - Anton Kruger
P. O. Box 952 
Oudtshoorn 
6625
(044) 272 3336
(044) 272 3337
SA Poultry Association (SAPA) 
Vho - Martin de Kock
P. O. Box 1192 
Honeydew 
2040
(011) 795 2051
(011) 795 3180
SA Pork Producers Organisation (SAPPO)
Vho - Simon Streicher
P. O. Box 36802 
Menlopark 
0102
(012) 361 3920
(012) 361 4069
Canning Fruit Producers Organisation
Vho - S A J Victor
P. O. Box 426 
Paarl 
7620
(021) 872 1501
(021) 872 2675
Citrus Growers? Association SA
Vho - Justin Chadwick
P. O. Box 461 
Hillcrest 
3650
(031) 765 8029
(031) 765 2514
Banana Growers? Association
Vho - Leon  Weirich 

Private Bag x 11208 
Nelspruit 
1200
(013) 755 2714
(013) 755 2716
Grain SA
Vho - Dokotela John Purchase
P. O. Box 88 
Bothaville 
9660
(056) 515 2145
(056) 515 3613
SA Mango Growers? association
Vho - Stephen Crafford
P. O. Box 2321 
Tzaneen 
0850
(015) 307 3513
(015) 307 1564
SA Avocado Growers? Association
Vho - Derek Donkin
P. O. Box 866 
Tzaneen 
0850
(015) 307 3676
(015 307 3676
Subtropical Fruit Growers? Association
Vho - Louis Vorster
P. O. Box 466 
Duiwelskloof 
0835
(015) 307 3676
(015) 307 1564
SA Flower Growers? Association
Vho - Dirk de Bruin
P.O. Box 1927 
Krugersdorp 
1740
(011) 692 4237
(011) 692 7051
KwaZulu Natal Sugarcane Growers? Association
Vho - Cyprian Buthelezi
P. O. Box 719 
Umhlanga Rocks 
4320
(031) 562 9237 
(035) 337 1871
(031) 562 8891 
(035) 337 1871
SA Cane Growers? Association
Vho - David Wayne
P. O. Box 888 
Mount Edgecombe 
4300
(031) 508 7200
(031) 508 7201
Milk Producer?s Organisation
Vho - Bertus de Jongh
P. O. Box 1284 
Pretoria 
0001
(012) 804 4800
(012) 804 4811
SA Honeybush Tea Producers Association
Vho - Willem Botha
P. O. Box 981 Knysna 
6570
(044) 532 7853
(044) 382 7432
National Emerging Red Meat Producer?s Organisation
Vho - Aggrey Mahanjana
P. O. Box 36461 
Pretoria 
0001
(012) 361 9127
(012) 361 4430
Red Meat Producers? Organisation
Vho ? Dokotela Gerhard Schutte
P. O. Box 36802 
Menlopark 
0102
(012) 348 1933
(012) 361 4430
National Wool Growers? Association
Vho - Leon de Beer
Posbus 34291 
Newtonpark 
Port Elizabeth 6055 

(041) 365 5030
(041) 365 5035
SA Grains Council
Vho - Jannie de Villiers
P. O. Box 7262 
Centurion 0046
(012) 663 1660
(012 663 3109
South African Mohair Growers Association
Vho - Anton Steynberg
P. O. Box 50 Jansenvile 
6265
(049) 836 0140
N/A
 


THEBULU 7: ZWIDODOMBEDZWA ZWA ṰHOHO DZA MAVUNḒU DZA MIHASHO YA ZWA VHULIMI 
Vundu la Fureisitata
Vundu la KwaZulu Natal
Vundu la Kapa Devhula
?hoho ya Muhasho 
Private Bag x 01 
Glen 
9360 
Luṱingo: (051) 861 1245 
Fekisi:(051) 861 1001
?hoho ya Muhasho 
Private Bag x 9059 
Pietermaritzburg 
3200 
Luṱingo: (033) 355 9112 
Fekisi: (033) 355 9113
?hoho ya Muhasho 
Private Bag x 5018 
Kimberley 
8300 
Luṱingo: (053) 838 9117 
Fekisi: (053) 8314685 

Vundu la Kapa Vhubvaduvha
Vundu la Limpopo
Vundu la Mpumalanga
?hoho ya Muhasho 
Private Bag x 0040 
Bisho 
5608 
Luṱingo: (040) 609 3475 
Fekisi: (040) 635 0604
?hoho ya Muhasho 
Private Bag x 9487 
Pietersburg 
0700 
Luṱingo: (015) 295 7300 
Fekisi: (015) 295 7028 
?hoho ya Muhasho 
Private Bag x 11219 
Nelspruit 
1200 
Luṱingo: (013) 766 6020 
Fekisi: (013) 766 8429 

Vundu la Gauteng
Vundu la Devhula Vhukovhela
Vundu la Kapa Vhukovhela
?hoho ya Muhasho 
P. O. Box 8769 
Johannesburg 
2000 
Luṱingo : (011) 355 1920 
Fekisi: (011) 333 0667
?hoho ya Muhasho 
Private Bag x 2039 
Mmabatho 
8681 
Luṱingo : (018) 389 5146 
Fekisi: (018) 389 5722
?hoho ya Muhasho 
Private Bag x 01 
Elsenburg 
7607 
Luṱingo: (021) 808 5006 
Fekisi: (021) 808 5000
 












THEBULU 8: ZWIDODOMBEDZWA ZWA dziMEC DZA ZWA VHULIMI 
Vunḓu ?a Fureistata
Vun?u ?a KwaZulu Natal 
Vun?u ?a Kapa Devhula
Vho - Casca Mokitlane 
Private Bag x 02 
Bloemfontein 
9300 
Luṱingo: (051) 506 1610 
Fekisi: (051) 448 1048
Vho - Phurofesa Gabriel Ndabandaba 
Private Bag x 9059 
Pietermaritzburg 
3200 
Luṱingo: (033) 355 9100 
Fekisi: (033) 355 9543
Vho - Tina Joemat-Petterson 
Private Bag x 5065 
Kimberley 
8300 
Luṱingo: (053) 838 9107 
Fekisi: (053) 838 9145
Vun?u ?a Kapa Vhubva?uvha
Vun?u ?a Limpopo 
Vun?u ?a Mpumalanga
Vho - Gugile Nkwinti 
Private Bag x 0026 
Bisho 
5605 
Luṱingo: (040) 636 4331 
Fekisi: (040) 639 2135
Vho - Dikeledi Magadzi 
Private Bag x 9487 
Polokwane 
0700 
Luṱingo: (015) 295 7023 
Fekisi: (015) 295 7046
Vho - Madala Masuku 
Private Bag x 11296 
Nelspruit 
1200 
Luṱingo: (013) 766 6074 
Fekisi: (013) 766 8437
Vundu la Gauteng
Vundu la Devhula Vhukovhela
Vundu la Kapa Vhukovhela Province
Vho - Khabisi Mosonkutu 
P. O. Box 8769 
Johannesburg 
2000 
Luṱingo: (011) 355 1980 
Fekisi: (011) 333 0620
Vho - Elliot Mayisela 
Private Bag x 2039 
Mmabatho 
2735 
Luṱingo: (018) 389 5026 
Fekisi: (018) 384 2679
Vho - Kobus Dowry 
Private Bag X9179 
Cape Town 
8000 
Luṱingo: (021) 483 4700 
Fekisi: (021) 483 3890
 





19 





